BLOG

Online Sınav Gözetimi (Proctoring) Nedir, Nasıl Çalışır?

Online Sınav Gözetimi (Proctoring) Nedir, Nasıl Çalışır?
Yönetici20 Kasım 20266 görüntülenmeSınav Güvenliği
İçindekiler10

Online sınav gözetimi (İngilizce adıyla proctoring), uzaktan yapılan bir sınavda adayın kimliğini doğrulayan, sınav ortamını ve cihazını kayıt altına alan ve şüpheli anları kanıtıyla kuruma sunan sistemdir. Kısacası, sınav salonundaki gözetmenin yaptığı işi dijital araçlarla uzaktan yapar.

Bu yazıda tanımın ötesine geçip gözetimin nasıl çalıştığını adım adım anlatıyoruz: sınavdan önce, sınav sırasında ve sınavdan sonra arka planda neler olur, hangi gözetim türü ne zaman seçilir, kurum olarak nasıl başlarsınız?

Kavramın kısa tanımı ve tarihçesi için: Online proctoring (gözetimli sınav) nedir?

İçindekiler

Online sınav gözetimi kısaca nasıl işler?

Gözetim üç aşamada çalışır:

  1. Sınav öncesi: Aday hazırlanır, cihaz test edilir, kimlik doğrulanır, ortam kontrol edilir.
  2. Sınav sırası: Kamera, ekran ve ses kayıt altına alınır; yapay zekâ şüpheli anları işaretler; gerekirse gözetmen müdahale eder.
  3. Sınav sonrası: Kanıtlar rapora dönüşür, kurum ekibi inceleyip karar verir.

Şimdi her aşamaya yakından bakalım.

Sınav öncesi: Hazırlık ve doğrulama

Aktivasyon ve cihaz testi

Aday sınav gününden önce sisteme bir kez girer. Bu aşamaya aktivasyon diyoruz:

  • E-posta koduyla hesabını doğrular.
  • Kamera, mikrofon, internet ve ışık testinden geçer.
  • Bir deneme sınavına girer, ekranı ve kuralları tanır.
  • KVKK/GDPR bilgilendirmesini okur, açık rıza adımlarını tamamlar.

Bu adım sınav günü yaşanacak teknik sorunları büyük ölçüde öne çeker. Adaylara yönelik açıklamaları Sınava gireceklere sayfasında bulabilirsiniz.

Kimlik doğrulama

Sınav başlarken sistem, karşısındaki kişinin gerçekten aday olduğunu doğrular:

  • Yüz fotoğrafı çekilir ve kayıtla karşılaştırılır.
  • Kimlik kartından T.C. kimlik no, ad ve soyad okunur.
  • Rastgele baş hareketiyle canlılık kontrolü yapılır.
  • Kurum isterse e-Devlet ile giriş, SMS kodu ya da SSO kullanılır.

Ortam kontrolü

Yüksek riskli sınavlarda ortam da kontrol edilir:

  • 360° oda taraması: Aday odasını kamerayla gösterir.
  • İkinci kamera: Aday, ekrandaki QR kodu telefonuyla okutur ve telefonu yan açıya yerleştirir. Uygulama indirmek gerekmez.
  • Konum ve ağ: Gerekirse yaklaşık 1 km hassasiyetle konum ya da kurum ağı (IP aralığı) şartı konur.

Bu araçların ayrıntısı için: Ortam analizi ve kimlik doğrulama.

Sınav sırası: Kayıt, işaretleme ve müdahale

Ne kaydedilir?

Kurumun seçtiği katmanlara göre şunlar kaydedilir:

  • Bilgisayar kamerası,
  • Ekran,
  • İkinci (telefon) kamerası,
  • Tarayıcı olayları: sekme ve odak değişimi, ikinci monitör, tam ekrandan çıkma.

Tarayıcı tarafında kopyala-yapıştır, sağ tık ve geliştirici araçları da engellenebilir. Daha sıkı kontrol isteyen kurumlar Windows ve macOS'ta çalışan kilitli tarayıcıyı (Güvenli Sınav Uygulaması) seçer.

Yapay zekâ ne yapar?

Yapay zekâ adayın cihazında çalışır ve 8 analiz yapar: canlılık, bakış, nesne tanıma, yüz doğrulama, kişi sayımı, kimlik kartı okuma, ses ve ışık/netlik. Tek bir kareye değil süreye ve tekrara bakar.

Önemli bir ayrıntı: Yapay zekâ karar vermez, işaretler. Şüpheli anlar zaman çizelgesine düşer ve insan incelemesine sunulur. AI gözetmen açıksa sistem, şüphede adayı ekranda uyarır; güçlü şüphede telefonla oda denetimi ister.

Gözetmen ne yapar?

Canlı gözetimde bir gözetmen sınavı anlık takip eder:

  • 1–48 adaylık ızgarada adayları ve risk yüzdelerini görür,
  • mesaj yazar, sesli uyarı verir, canlı konuşur,
  • ekranı kilitler, kimlik ister, ek süre ya da ek hak verir,
  • gerekirse adayı sınavdan çıkarır.

Aday da yardım isteyebilir: el kaldırır ya da destek masasına yazar.

İnternet koparsa ne olur?

Gözetim adayın cihazında sürer; bağlantı geri geldiğinde kayıtlar şifreli olarak yüklenir. Sınav anında sorun yaşayan adaya süre uzatma ve ek hak verilebilir; 60 dakika içinde yeniden giriş ücretsizdir.

Sınav sonrası: Kanıt ve karar

Sınav bittiğinde gözetim çıktısı kurumun önüne düzenli bir dosya olarak gelir:

  • Her ihlal anı, o anın karesiyle listelenir.
  • 62 olay türü ağırlıklarına göre değerlendirilir ve 0–100 arası risk puanı oluşur.
  • Kamera, ekran ve ikinci kamera kayıtları olaya bağlı olarak izlenebilir.
  • Sonuçlar PDF rapor olarak alınır; kayıtlar TÜBİTAK zaman damgasıyla zamanlanır.

LMS kullanıyorsanız bütünlük puanı not defterine notun yanında bilgi olarak gider; notu değiştirmez. Son kararı yine kurumunuzun ekibi verir. Ayrıntılar: Kanıt ve rapor.

Gözetim adaya nasıl görünür?

Kurumlar çoğu zaman sistemin arka planına odaklanır; ama adayın deneyimi de en az onun kadar önemlidir. Aday açısından tipik bir gözetimli sınav şöyle geçer:

  • Sınav linkine tıklar ve hesabıyla giriş yapar.
  • Kamera ve mikrofon izni verir, yüz fotoğrafı ve gerekiyorsa kimlik kartı çekilir.
  • İkinci kamera açıksa ekrandaki QR kodu telefonuyla okutur.
  • Sorun yaşarsa el kaldırır ya da destek masasına yazar.
  • AI gözetmen açıksa, gerektiğinde ekranda kısa bir uyarı görebilir.

Adaya bu adımları sınavdan önce anlatmak, sınav günü yaşanan kaygıyı ve teknik soruları azaltır.

Online sınav gözetiminin türleri

Gözetim türleri, insanın sürece ne zaman dahil olduğuna göre ayrılır:

TürNasıl çalışır?Ne zaman uygun?
Otomatik (AI) gözetimYapay zekâ işaretler, kurum sınav sonrası incelerÇok adaylı, orta riskli sınavlar
AI gözetmenli gözetimOtomatik gözetime ek olarak sistem adayı sınav anında uyarır ve oda denetimi isterGözetmen ayırmadan sınav anında caydırıcılık istendiğinde
Canlı gözetimGözetmen sınavı anlık izler ve müdahale ederFinal, sertifika, yarışma gibi yüksek riskli sınavlar
Kayıt ve sonradan incelemeKayıtlar saklanır, gerektiğinde izlenirİtiraz ve denetim süreçleri

Bu türler birbirinin alternatifi değildir; çoğu kurum bunları birlikte kullanır. Örneğin yapay zekâ şüphelileri gözetmenin önüne getirdiğinde tek gözetmen 250 adaya kadar takip edebilir.

Gözetimin sınırlarını bilin

Online sınav gözetimi güçlü bir araçtır, ama her şeyi çözmez. Gözetim kopyayı zorlaştırır ve kayda geçirir; iyi tasarlanmış bir sınavın, açık kuralların ve adil bir inceleme sürecinin yerini tutmaz. Ayrıca gözetimin ürettiği her işaret bir sorudur, cevap değildir. Bu yüzden gözetimi sınav tasarımı ve insan incelemesiyle birlikte düşünün.

Gözetim hangi sınavlarla çalışır?

QProctor'da sınavınızı taşımanız gerekmez:

  • Formlar: Google Forms, Microsoft Forms, Typeform, Jotform ya da linki olan herhangi bir form veya sayfa. Linki yapıştırmanız yeterlidir.
  • LMS: LTI 1.3 ile Moodle, Canvas, D2L Brightspace, Sakai ve daha fazlası.
  • Sınav dışı işler: Başvuru formu, ödev ya da anket gibi gözetim gereken her türlü form.

Google Forms kullanıyorsanız adım adım rehberimiz: Google Forms ile güvenli sınav nasıl yapılır?

Kurum olarak gözetime nasıl başlarsınız?

  1. Riskinizi belirleyin: Hangi sınavda hangi katman gerekli?
  2. Katmanları seçin: Kamera, ekran, AI, ikinci kamera, oda taraması, kilit, canlı gözetim.
  3. Adayları bilgilendirin: Neyin kaydedildiğini ve verinin nasıl işlendiğini anlatın.
  4. Deneme sınavı yapın: Küçük bir grupla süreci baştan sona deneyin.
  5. Karar sürecinizi yazın: Rapor kim tarafından, hangi sürede incelenecek?

Gizlilik tarafında veriler Türkiye, AB ya da ABD veri merkezinde, uçtan uca şifreli tutulur. Saklama süresini kurum seçer; kurum ve aday sınavdan sonra kendi verisini silebilir.

Maliyet nasıl hesaplanır?

QProctor'da abonelik yoktur; aday başına kontör harcanır ve yalnız açtığınız katmanlar için ödersiniz. Örneğin hazır paketler Temel Güvenlik için 3, Gelişmiş için 7, Pro Kurumsal için 14 kontördür. Hesaplayıcı ve tablo için: Fiyatlar.

Sık sorulan sorular

Online sınav gözetimi ile proctoring aynı şey mi?
Evet. Proctoring, İngilizcede sınav gözetmenliği anlamına gelir; Türkçede online sınav gözetimi, uzaktan sınav gözetimi ya da gözetimli online sınav olarak da kullanılır.
Gözetim için adayın ne gerekir?
Kameralı ve mikrofonlu bir bilgisayar, kararlı bir internet bağlantısı ve iyi aydınlatılmış bir oda. İkinci kamera açıksa bir akıllı telefon da gerekir. Hangi cihaz ve işletim sisteminin kullanılacağına kurum karar verir.
Gözetim sırasında sınav otomatik olarak iptal edilir mi?
Hayır. Yapay zekâ şüpheli anları işaretler, gözetmen gerekirse müdahale eder; sınavın geçerliliğine kurumun ekibi karar verir.
Canlı gözetim mi, otomatik gözetim mi seçmeliyim?
Sınavın riskine bağlıdır. Çok adaylı ve orta riskli sınavlarda otomatik gözetim çoğu zaman yeterlidir; final, sertifika ve yarışma sınavlarında canlı gözetim eklemek caydırıcılığı artırır.
Aynı anda kaç aday gözetlenebilir?
QProctor'da 10.000 eşzamanlı aday kapasiteye dahildir. Akıllı izlemeyle tek gözetmen 250 adaya kadar takip edebilir.
İnternet kesilirse sınav kaybolur mu?
Hayır. Gözetim adayın cihazında sürer ve kayıtlar bağlantı gelince şifreli olarak yüklenir. 60 dakika içinde yeniden giriş ücretsizdir.
Kayıtlar ne kadar süre saklanır?
Saklama süresini kurum belirler. Kurum ve aday sınavdan sonra kendi verisini silebilir.